Stosunek Polaków do języka wręcz modelowo wskazuje na kulturę, w której język ojczysty ma status wartości podstawowej bądź centralnej. W ciągu XIX wieku, kiedy kraj podzielony był między trzech potężnych sąsiadów, właśnie język — w rezultacie zdecydowanych prześladowań — przybrał bezspornie rolę warto­ści podstawowej. Bezwzględne metody, stosowane przy próbach jego eliminacji, sięgały od usuwania uczniów ze szkół, jeśli przy­łapano ich na posługiwaniu się językiem ojczystym na szkolnych korytarzach, po zsyłanie na Syberię rodziców, którym udowodnio­no organizowanie lekcji języka polskiego we własnych domach. W ten sposób wytworzyła się trwała więź między językiem polskim i Polakami jako odmienną od innych grupą społeczną i kulturową. Próba wykorzenienia języka rodzimego, a przez to i kul­tury jako całości, doprowadziła w tej sytuacji do podniesienia rangi języka jako symbolu samoistnego trwania grupy oraz sym­bolu ochrony jej kulturowego dziedzictwa.